Η Ευρώπη μετά το Brexit: Hic Sunt Leones

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών / Συντάκτης: Γιάννης Γούναρης δικηγόρος, δρος Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατόχου LL.M από το London School of Economics

Οι παλαιοί χαρτογράφοι συνήθιζαν να ζωγραφίζουν δράκοντες, θαλάσσια ερπετά και άλλα μυθικά ζώα στα περιθώρια των χαρτών τους για να συμβολίσουν τις ανεξερεύνητες περιοχές και το γεμάτο θαύματα και κινδύνους Αγνωστο. Συχνά συμπλήρωναν με την επιγραφή Hic Sunt Leones ή με τη λιγότερο λυρική Terra Incognita. Ο χάρτης της Ευρώπης την επομένη του Brexit μοιάζει αρκετά με εκείνους τους αρχαίους χάρτες που μάλλον ήταν χρησιμότεροι ως έργα τέχνης παρά ως εργαλεία ναυσιπλοΐας.

Είναι αδύνατον να προβλεφθούν οι μακροπρόθεσμες συνέπειες ενός τόσο καίριου γεγονότος. Εξάλλου, μένει να φανεί ο χρόνος και ο τρόπος ενεργοποίησης και οριστικής πραγμάτωσης του Brexit, καθώς και η μορφή της σχέσης που θα έχει η Βρετανία με την Ευρωπαϊκή Ενωση μελλοντικά.

Σε κάθε περίπτωση, όμως, μπορεί ήδη να υποστηριχτεί ότι η τελευταία, τουλάχιστον όπως τη γνωρίζαμε πριν από την 23η Ιουνίου 2016, δεν υπάρχει πια, χωρίς ακόμα να έχει προσδιοριστεί το περίγραμμα αυτού που θα ακολουθήσει.

Οσον αφορά αυτό, δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να εικάσουμε ότι οι λεγόμενες «ευρωπαϊκές ελίτ» θα αποδειχθούν ικανότερες στην τωρινή φάση μετασχηματισμού ή -το πιθανότερο- αποδόμησης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, από όσο ήταν στη φάση της κατασκευής της ή στη φάση διαχείρισης της κρίσης που οδήγησε αναπόδραστα -και παρά τις προειδοποιήσεις- στη σημερινή εικόνα απαξίωσης και πολυδιάσπασης.

Πράγματι, οι πρώτες αντιδράσεις δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές.

H Γερμανία σπεύδει να ενεργοποιήσει την Ευρώπη-πυρήνα των έξι ιδρυτικών κρατών και, διά στόματος του κ. Σόιμπλε, προωθεί «μεταρρυθμίσεις» που περιλαμβάνουν ακόμη περισσότερη λιτότητα και δημοσιονομική πειθαρχία, δυνατότητα απόρριψης των σχεδίων προϋπολογισμών των χωρών της ευρωζώνης, αποκλεισμό από τα διαρθρωτικά ταμεία όσων δεν συμμορφώνονται με τις υποδείξεις, αφαίρεση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (την οποία ο κ. Σόιμπλε θεωρεί υπερβολικά επιεική) του ελέγχου της δημοσιονομικής πολιτικής των χωρών-μελών και ανάθεσή της σε μια «ανεξάρτητη αρχή», αναβάθμιση του εποπτικού ρόλου του ESM και απόσπαση της ευρωπαϊκής τραπεζικής εποπτείας από την ενοχλητική (λόγω Μάριο Ντράγκι) ΕΚΤ.

Την ίδια στιγμή, ο κ. Σόιμπλε -πάλι- δηλώνει έτοιμος να τιμωρήσει σκληρά την Πορτογαλία με ένα νέο μνημόνιο, εάν η τελευταία τολμήσει να χαλαρώσει έστω και κατ’ ελάχιστον τη λιτότητα, ενώ ο διοικητής της Bundesbank κ. Βάιντμαν δεν βλέπει γιατί το Brexit πρέπει να συνεπάγεται χαλάρωση της δημοσιονομικής πειθαρχίας.

Εύκολα μπορεί να μαντέψει κανείς ποια θα ήταν η απάντηση των περισσότερων ευρωπαϊκών λαών στο ερώτημα εάν επιθυμούν ή όχι την παραμονή των κρατών τους σε μια Ευρωπαϊκή Ενωση, όπως την οραματίζεται ο μοιραίος κ. Σόιμπλε: η διαβόητη Kerneuropa δεν είναι τίποτε περισσότερο από τη Γερμανία και τους πρόθυμους -ή απρόθυμους- δορυφόρους της.

Από την εκ διαμέτρου αντίθετη πλευρά, η Πολωνία, επικεφαλής μιας ομάδας που περιλαμβάνει τις Βαλτικές χώρες και το Βίζεγκραντ, εισέρχεται δυναμικά στο παιχνίδι της ευρωπαϊκής ηγεμόνευσης, απορρίπτει τη λογική της Ευρώπης του σκληρού πυρήνα και δηλώνει ότι προτίθεται να καταθέσει προτάσεις για μια «ριζοσπαστική» αναθεώρηση των Ευρωπαϊκών Συνθηκών με διακυβερνητικό πρόσημο, που θα περιλαμβάνει την ουσιαστική κατάργηση της κοινοτικής μεθόδου, τον περιορισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε καθήκοντα ρύθμισης της Κοινής Αγοράς, τη μεταφορά της εξουσίας στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται με consensus, και την κατάργηση των εκλογών για την ανάδειξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο «θα αποτελείται από μέλη των εθνικών κοινοβουλίων».

Το να μιλάμε για Ευρωπαϊκή Ενωση με αυτούς τους όρους είναι παρωδία. Ο κίνδυνος με τον οποίο βρίσκονται αντιμέτωποι οι λαοί της Ευρώπης -πέρα και πάνω από την Ευρωπαϊκή Ενωση- δεν είναι τόσο η παρακμή ή ακόμα και η πτώση της τελευταίας, αλλά το να συντελεστεί αυτή με τους όρους της ακραίας συντήρησης, του ρατσισμού και του εθνικισμού, ένα ενδεχόμενο που ενισχύεται από την εμμονή στο δόγμα της λιτότητας και από την κατάδειξη του αντιδημοκρατικού και αυταρχικού χαρακτήρα της ενωσιακής διακυβέρνησης.

Οι θαλασσοπόροι και οι εξερευνητές, που τελικά προσπέλασαν τις Terrae Incognitae, ανακάλυψαν θαυμαστά ζώα και άγνωστους πολιτισμούς και βρέθηκαν αντιμέτωποι με πολλές προκλήσεις και κινδύνους. Ομως, δεν βρήκαν ούτε δράκοντες ούτε μονόκερους.

Δεν θα υπάρξουν μαγικές λύσεις, ούτε από μηχανής θεοί για την Ευρώπη. Για τον λόγο αυτόν, δεν μπορεί να τονιστεί αρκετά το πόσο σημαντικό είναι να έχουν οι μελλοντικές εξελίξεις τη σφραγίδα της δημοκρατίας, της αλληλεγγύης και της κοινωνικής συνοχής· με άλλα λόγια, τη σφραγίδα της ευρωπαϊκής Αριστεράς.

Εάν αφεθεί η μοίρα της ηπείρου στα χέρια είτε της νεοφιλελεύθερης ολιγαρχίας είτε της φασιστικής ακροδεξιάς, το αποτέλεσμα θα είναι -για ακόμα μία φορά στην Ευρωπαϊκή Ιστορία- το Σκοτάδι.

*